Artykuły





Tagi: Ukraina


ROZDZIAŁ I

POLITYKA POLSKI I UKRAINY
WOBEC POLSKIEJ MNIEJSZOŚCI NARODOWEJ NA UKRAINIE

 

1. Polska mniejszość narodowa na Ukrainie


1.1. Definicja mniejszości narodowej

     Nie ma współcześnie uznawanej w stosunkach międzynarodowych definicji mniejszości. O ile prawo jednoznacznie określa, co rozumiemy przez obywatelstwo, o tyle narodowość jako stan świadomości jednostki, który wynika z identyfikacji z daną grupą etniczną trudno zdefiniować. Niemożliwe jest więc "zadekretowanie" tożsamości narodowej człowieka1.

     W literaturze naukowej spotykamy wiele typologii i klasyfikacji grup mniejszościowych2. Samo pojęcie "mniejszość narodowa" jest niejednoznaczne i w konsekwencji problematyka narodowościowa ma charakter interdyscyplinarny3.

     Stosowane w różnych dokumentach oraz badaniach naukowych określenia posługują się zbliżonym aparatem pojęciowym i w związku z tym można wyodrębnić cechy charakteryzujące mniejszość:

  • pozostawanie w wyraźnej mniejszości w stosunku do reszty ludności w państwie oraz nie zajmowanie w nim dominującej pozycji;
  • samokategoryzacja, tj. wyraźne uznawanie się przez daną grupę za mniejszość;
  • odrębna kultura, tradycje, religia i język;
  • względnie niska ruchliwość przestrzenna;
  • niechętne nastawienie do asymilacji z kulturą dominującą;
  • oczekiwanie wsparcia ze strony państwa- narodu, z którym dana mniejszość związana jest swym pochodzeniem4.;

     Ponieważ nie ma definicji pojęcia "mniejszość narodowa", władze danego państwa mają pewien zakres swobody w uznawaniu danej grupy za mniejszość narodową5. Normatywna definicja zaczerpnięta z ustawy o mniejszościach narodowych na Ukrainie mówi, że do mniejszości narodowych należą obywatele Ukrainy, którzy nie są Ukraińcami z pochodzenia, wykazują poczucie świadomości narodowej i wspólnoty między sobą6.

     Pod pojęciem mniejszości narodowej będę rozumiała: "(...) grupę mniejszą liczebnie od pozostałej części ludności w danym Państwie, której członkowie, będący obywatelami danego Państwa, mają etniczne, religijne, lub językowe cechy odróżniające je od pozostałej części ludności i kierują się wolą zachowania własnej kultury, tradycji, religii lub języka"7.

1.2. Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej

     Według Anatolija Horilyja nie ma państwa na świecie, które byłoby jednolite pod względem narodowym8. Terytorium współczesnej Ukrainy od dawna zamieszkuje ludność różnych narodowości9.

     Ostatni powszechny spis ludności z 2001 roku wskazuje na ogólną liczbę mieszkańców Ukrainy - 48, 2 mln.; strukturę narodowościową państwa tworzą: Ukraińcy (77, 8%), Rosjanie (17, 3%), Białorusini (0, 6%), Mołdawianie (0,5%), Polacy (0,3%), Węgrzy (0,3%), Rumuni (0,3%), Żydzi (0,2%), inne narodowości (2,3%)10.

 

Wykres 1. Struktura narodowościowa Ukrainy, 2001 r.

 


Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z: "Biuletyn Ukrainoznawczy" 2002, nr 8.

     Spis ten wykazał największy po II wojnie światowej spadek ludności polskiej na Ukrainie. Populacja zmniejszyła się aż o 34,2%. Dla działaczy polonijnych wyniki spisu były bardzo dużym zaskoczeniem, bo wszelkie działania podjęte na rzecz odrodzenia tożsamości narodowej od roku 1987 nie znalazły odzwierciedlenia w zestawieniu danych demograficznych. W takim razie należy odpowiedzieć na pytanie jakie czynniki współcześnie wpływają na taki stan rzeczy? Otóż Eugeniusz Jabłoński, konsul RP w Kijowie w latach 1996-1999, takie wyniki spisu powszechnego upatruje w postępującej stabilizacji politycznej i życiowej ludności oraz w rozwijających się procesach asymilacyjnych11. Ponadto na Ukrainie coraz mniejsze znaczenie przywiązuje się do narodowości, czego zewnętrznym wyrazem było zlikwidowanie zapisu w dowodach osobistych o narodowości, a coraz większe do środowiska, w którym się żyje. Niewątpliwie duże rozproszenie Polaków to kolejny argument, który tłumaczy analizowaną tendencję. Są jeszcze wsie i osiedla o przewadze ludności polskiej lub o dużym jej udziale, ale nie stanowią dominanty, jeżeli chodzi o rozmieszczenie ludności polskiej. Tak więc 60% populacji Polaków na Ukrainie zamieszkuje w obwodach: żytomierskim, chmielnickim i lwowskim12. Jednocześnie na terenie objętym badaniami Polacy stanowią zaledwie 0,3% ogółu populacji. Taki skład procentowy polskiej mniejszości narodowej w zachodniej Ukrainie tłumaczy historyk, Henryk Stroński. Otóż z obszaru przedwojennej Polski, czyli z byłych województw: lwowskiego, tarnopolskiego, stanisławskiego i wołyńskiego nastąpiła masowa repatriacja do Polski - tuż po wojnie i następnie w latach 1958 - 1959. Polacy opuszczali te tereny gdyż w pamięci mieli pogromy, których sprawcami była Ukraińska Armia Powstańcza. Natomiast Polacy, którzy mieszkali na wschód od Zbrucza i Horynia pozostali na miejscu13.

     Ponadto w zachodniej i środkowej części Ukrainy żywioł ukraiński stanowi 90% ogólnej liczby mieszkańców i dają się zaobserwować tendencje nacjonalistyczne, które nie sprzyjają rozwijaniu odrębności narodowej Polaków i innych grup mniejszościowych na tym obszarze14.

     Obcowanie na co dzień w otoczeniu o przewadze Ukraińców, Rosjan i przedstawicieli innych nacji, prowadzi do zawierania małżeństw mieszanych. Małżeństwa czysto polskie stają się na Ukrainie rzadkością, a małżeństwa mieszane są na porządku dziennym. W małżeństwach tych z upływem czasu dochodzi nie tylko do zaniku w powszechnym użyciu domowym mowy polskiej, ale i do zatarcia poczucia polskiego pochodzenia. Przyczynia się do tego także Kościół katolicki, który coraz powszechniej do liturgii i katechizacji wprowadza język ukraiński." Jednak jak pokazują dane statystyczne powojennych spisów ludności liczba Polaków na Ukrainie zmniejszała się w sposób sukcesywny.
 

Tabela 1. Ludność polska na Ukrainie w powojennych spisach, w poszczególnych obwodach 

Nazwa obwodu Liczba ludności polskiej w określonych latach (w tys.)
1959 r. 1970 r. 1979 r. 1989 r. 2001 r.
 żytomierski 70,1 52,3 43,9 36,7 23,0
 chmielnicki 103,0 90,7 82,4 69,4 49,0
 lwowski 59,1 41,5 32,9 26,9 18,9
 m. Kijów 8,5 9,7 10,6 10,4 6,9
 tarnopolski 23,5 14,7 9,2 6,7 3,8
 winnicki 20,8 13,4 10,8 8,4 3,7
 iwano-frankowski 6,5 6,5 4,8 3,4 2,8
 równieński 3,7 3,7 3,5 3,0 2,0
 pozostałe obwody 68,1 62,6 60,2 54,3 34,0
 ogółem 363,3 295,1 258,3 219,2 144,1


Źródło: P. Eberhardt, "Przegląd Wschodni", t. VIII, z. 3(31).

     Dla wyjaśnienia postępującego procesu zmniejszania się ludności polskiej konieczny jest komentarz15. Do radykalnej redukcji ludności polskiej doszło w pierwszej połowie XX wieku w rezultacie eksterminacji dokonywanych przez władze sowieckie, okupantów niemieckich oraz nacjonalistów ukraińskich16.

     Pogranicze polsko - ukraińskie od wieków było miejscem ostrych starć międzyetnicznych. Jak zauważa historyk, Henryk Stroński w XX wieku możemy wyróżnić trzy okresy nasilenia się tych konfliktów: lata 1918 - 1920, 1935 - 1940, 1943 - 194717. Konflikty na pograniczu w XX wieku mogą być punktem odniesienia dla współczesnych badań nad tożsamością narodową polskiej mniejszości na Ukrainie. Ich etniczny charakter obrazuje bowiem także proces wynaradawiania Polaków. Na spadek liczby ludności polskiej na Ukrainie zaważyły deportacje 1936 roku do Kazachstanu, którymi objęto najprawdopodobniej około 60 tysięcy Polaków. Na postępujące zmniejszanie się liczby polskiej mniejszości narodowej miały też wpływ zgony podczas wielkiego głodu na Ukrainie w latach 1931 - 193518.

     W wyniku stalinowskiej i hitlerowskiej polityki narodowościowej największe straty spośród mieszkańców Ukrainy obok Żydów ponieśli właśnie Polacy, tracąc 5,58% populacji19. Konflikty o charakterze narodowościowym,specyfika polityczna, destabilizacja życia społecznego wyjaśniają postępujący spadek liczby ludności polskiej.

 

2. Państwo polskie wobec polskiej mniejszości narodowej na Ukrainie


2.1. Założenia programowe

     Wraz ze zmianami politycznymi w Polsce, w 1989 r. nastąpił zasadniczy zwrot polityki wobec Polonii, emigracji i Polaków za granicą. Nowy wówczas rząd i parlament szczególne zainteresowanie wykazywał Polakami, żyjącymi za wschodnią granicą, co premier Tadeusz Mazowiecki zadeklarował podczas XV Polonijnego Forum Gospodarczego. W tym samym czasie Senat, pierwsza w pełni demokratycznie legitymizowana instytucja w niepodległej Polsce za priorytetowe uznał nawiązanie kontaktu z Polakami w ZSRR20. W celu koordynacji działania organów rządowych na rzecz Polonii i Polaków za granicą, dokładnie 23 lutego 1990 r. premier powołał Międzyresortową Komisję ds. Polonii, Emigracji i Polaków za Granicą. Komisja wyznaczyła główne kierunki polityki rządu wobec Polonii i Polaków za granicą21. Za kluczowe cele uznano:

  • obronę praw Polaków jako mniejszości narodowej;
  • odbudowę inteligencji i klasy średniej;
  • rozwój oświaty, szkolnictwa i prasy;
  • rozwój polskiej przedsiębiorczości;
  • umożliwienie odbioru programów polskiego radia i telewizji22.

     Nową jakościową sytuację, jeżeli chodzi o sprawy polskiej mniejszości narodowej na Wschodzie stworzyło uchwalenie 2 kwietnia 1997 r. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W dokumencie tym, w dwóch artykułach jest mowa o polskiej mniejszości na Wschodzie, przez co ów problem ma charakter konstytucyjny23.

     Na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 10.12.2002 r. zaakceptowany został Rządowy Program Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą. Zawiera on dziewięć głównych kierunków polityki polonijnej realizowanej przez rząd, a koordynowanej przez Ministra Spraw Zagranicznych. Przede wszystkim z racji historycznych współpraca z Polakami na Wschodzie jest jednym z najważniejszych zadań z zakresu polityki polonijnej. Do priorytetowych działań w tej sferze zaliczono:

  • działania na rzecz zapewnienia Polonii i Polakom za granicą prawa i możliwości kultywowania polskości w państwach ich zamieszkania, rozwijania kontaktów z krajem oraz korzystania ze wszystkich praw mniejszości narodowych;
  • monitorowanie realizacji prawnych gwarancji statusu polskich mniejszości narodowych w państwach ich zamieszkania (dotyczy głównie Litwy, Łotwy, Białorusi, Ukrainy, Rosji i Kazachstanu). Podejmowanie zdecydowanych interwencji, w oparciu o dwustronne oraz wielostronne umowy i międzynarodowe standardy, w przypadkach naruszania praw mniejszości polskiej;
  • dążenie do podniesienia rangi i znaczenia Polonii i mniejszości polskich za granicą w życiu politycznym, społecznym, gospodarczym, naukowym, naukowo-technicznym i kulturalnym państw zamieszkania;
  • zapewnienie Polonii i Polakom za granicą rzetelnej informacji o Polsce i stwarzanie za granicą warunków do jak najszerszego dostępu do dóbr polskiej kultury narodowej;
  • rozwijanie różnych form opieki i pomocy dla polskich muzeów24.

 

3. Pomoc Polakom na Ukrainie


3.1. Instytucje rządowe

3.1.1. Ministerstwo Spraw Zagranicznych troszczy się przede wszystkim o zagwarantowanie praw polskim mniejszościom narodowym w krajach zamieszkania, zgodnie ze standardami międzynarodowymi, zapewniając właściwą opiekę konsularną i tworząc warunki do kultywowania języka polskiego i tradycji narodowych. Zajmuje się także promowaniem polskiej kultury za granicą , ułatwia kontakty ze środowiskami naukowymi w Polsce i wszechstronnie wspiera organizacje polskie, pomagając im w rozwijaniu więzi z macierzą. Należy zaznaczyć, że wszelkie gwarancje prawne dotyczące ochrony mniejszości narodowych, zawarte w traktatach i innych porozumieniach dwustronnych oraz w konwencjach wielostronnych zostały wynegocjowane przez MSZ. Ministerstwo kontroluje także przestrzeganie umów dwustronnych i standardów międzynarodowych w zakresie ochrony dóbr kultury, miejsc pamięci narodowej. W 1998 r. został powołany prze ministra spraw zagranicznych Departament Konsularny i Polonii25. Departament ten stał się jednostką, na której spoczywa obowiązek opracowywania i koordynacji polityki polonijnej, przedstawiania ministrowi spraw zagranicznych opinii, ocen i wyników w tym zakresie. Jednak Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie jest jedyną instytucją uczestniczącą w zapewnianiu optymalnych praw mniejszościom polskim. W ramach struktur rządowych w tym procesie uczestniczą:

  • Zespół ds. Polonii i Polaków za Granicą;
  • Wydział ds. Polonii i Promocji Języka Polskiego Departamentu Integracji Europejskiej i Współpracy z Zagranicą Ministerstwa Edukacji Narodowej;
  • Departament Współpracy z Zagranicą i Polonią Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego;
  • Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych.;

3.1.2. Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi szeroką działalność w zakresie oświaty polonijnej; wspomaga zwłaszcza nauczanie języka polskiego, historii i geografii. Na zlecenie Ministerstwa placówki dyplomatyczne i współpracujące z nim fundacje zaopatrują szkoły za granicą w podręczniki do nauki języka polskiego, prasę dla dzieci i młodzieży, lektury, kasety wideo i inne pomoce dydaktyczne niezbędne nauczycielom na Wschodzie. MEN wraz z ośrodkami uniwersyteckimi zajmuje się organizacją:

  • szkoły letniej Języka i Kultury Polskiej;
  • konferencji metodycznych dla nauczycieli w krajach zamieszkania słuchaczy;
  • pobytów w Polsce dla dzieci i młodzieży z polskich szkół;
  • praktyk dla personelu metodycznego;
  • warsztatów bibliotecznych i kursów przysposobienia bibliotecznego.

Rozwój oświaty w polityce polonijnej zajmuje wyjątkowe miejsce, co tłumaczy inicjatywę Ministerstwa, polegającą na kierowaniu do pracy dydaktycznej na Wschodzie nauczycieli w celu wspomagania nauczania języka polskiego w skupiskach Polaków i osób polskiego pochodzenia. To zadanie Ministerstwo Edukacji Narodowej powierzyło w 1991 r. Centralnemu Ośrodkowi Doskonalenia Nauczycieli w Warszawie.

3.1.3. Wśród licznych fundacji26, działających na rzecz Polonii i Polaków za granicą na szczególną uwagę zasługuje Fundacja "Pomoc Polakom na Wschodzie". Rządowa Fundacja utworzona została także w ramach zmian ustrojowych w Polsce na początku ostatniej dekady ubiegłego wieku. 27 Jej nazwa w sposób lapidarny wyraża zasadniczy cel swego istnienia. Fundacja realizuje zadania państwowe, powierzone przez Senat RP, współpracując ściśle z Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Organizacja swoje priorytety działania na rzecz środowiska polskiego za wschodnią granicą zamyka w dziesięciu programach:

  • pomoc katedrom polonistyki i lektoratom języka polskiego;
  • opieka nad szkolnictwem polonijnym;
  • wspieranie Prasy Polskiej na Wschodzie;
  • pomoc polskim redakcjom radiowym i telewizyjnym;
  • media elektroniczne dla środowisk polskich oraz rozwój serwisu informacyjnego "Polska - Polacy";
  • wspieranie i integrowanie polskich środowisk twórczych i artystycznych.
  • dokumentowanie śladów polskości na Wschodzie;
  • `pomoc charytatywna;
  • wspieranie aktywności obywatelskiej Polaków na Wschodzie w środowiskach lokalnych, samorządowych i organizacjach społecznych;
  • wspieranie aktywności gospodarczej Polaków na Wschodzie.

3.2. Organizacje pozarządowe

     Na szczególną uwagę zasługuje Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", które jest organizacją pozarządową, działającą pod patronatem Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, powołaną w lutym 1990 roku z inicjatywy marszałka Senatu RP pierwszej kadencji prof. Andrzeja Stelmachowskiego.

     Zarząd Krajowy Stowarzyszenia współpracuje ze wszystkimi organizacjami polonijnymi i środowiskami zawodowymi w dziedzinie oświaty, nauki, kultury, sportu i turystyki. Organizuje m.in. warsztaty i staże zawodowe, kursy języka i kultury polskiej, kursy metodyczne dla nauczycieli języka polskiego, szkoły letnie języka i kultury. Dzięki dotacji Senatu RP Stowarzyszenie wyposaża i buduje szkoły na Wschodzie, m.in. na Litwie - Wilno, na Białorusi - Grodno i Wołkowysk, na Łotwie - Rezekne i na interesującej nas Ukrainie - Gródek Podolski, Mościska i Strzelczyska.

     Udzielając szerokiej pomocy w odradzaniu polskości na Wschodzie oraz nawiązując nowe kontakty z polskimi skupiskami i tworzącymi się organizacjami, Stowarzyszenie angażuje się m.in. w pomoc Polakom w Kazachstanie, także repatriantom, którzy osiedli już w Polsce. Od kilku lat wspomaga polskich rolników na Litwie, a ostatnio również na Ukrainie.

     Stowarzyszenie jest także organizatorem popularnych wśród Polonii festiwali, m.in. Światowego Festiwalu Polonijnych Zespołów Folklorystycznych w Rzeszowie i Światowego Festiwalu Chórów Polonijnych w Koszalinie, cyklicznego zlotu młodzieży polonijnej - "Orle Gniazdo", a także imprez sportowych, jak Polonijne Igrzyska Sportowe (letnie i zimowe). Cyklicznie organizowane jest Forum Oświaty Polonijnej, służące wymianie doświadczeń nauczycieli polskich pracujących w różnych środowiskach polonijnych i polskich poza granicami kraju28.

 

4. Polityka Ukrainy wobec mniejszości narodowych


     Na Ukrainie polityka narodowościowa nazwana została etnopolityką, zawierając w sobie nie tylko stosunek państwa do narodów, ale także grup etnicznych i etnograficznych29. Polityka etniczna państw jest bowiem wielostronnym działaniem centralnych ośrodków kierowniczych państw wobec mniejszości narodowych i etnicznych, zmierzających do realizacji wobec nich określonych koncepcji na danym etapie rozwoju państwa. Polityka ta określa okresowe lub stałe ich statusy przez akty normatywne i organy uprawnione do podejmowania wobec nich decyzji stanowiących, regulujących całokształt życia zbiorowego etnicznych społeczności mniejszościowych w społeczeństwie globalnym państwa. Jej miejsce w hierarchii polityk szczegółowych zależy od stopnia zróżnicowania etnicznego społeczeństwa, złożoności występujących w nim problemów, postrzegania ich przez władze i społeczeństwo, a wreszcie od samego ustroju społeczno-politycznego państwa30.

     Podstawy prawne polityki narodowościowej (czy raczej etnicznej) Ukrainy stanowią: Konstytucja Ukrainy z 28.06.1996 r., Deklaracja praw narodowości Ukrainy z 1.11.1991 r., Ustawa o językach USRR z 28.11.1989 r., Ustawa o wolności sumienia i organizacjach religijnych z 23.03.1991 r., Ustawa o mniejszościach narodowych z 25.06.1992 r., Ustawa o obywatelstwie z 8.10.1991 r., Ustawa o jednoczeniu się obywateli z 16.06.1992 r., a także ustawodawstwo Ukrainy w dziedzinie oświaty i kultury.

     Spróbujemy teraz przyjrzeć się tym aktom prawnym, zaczynając od najważniejszego, czyli Ustawy Zasadniczej. Według niej obywatele mają równe konstytucyjne prawa i swobody. Nie można nadawać przywilejów albo wprowadzać ograniczeń ze względu na rasę, kolor skóry, przekonania polityczne, religijne i inne, płeć, pochodzenie etniczne i socjalne, stan majątkowy, miejsce zamieszkania, według kryteriów językowych albo innych (art. 24). Państwo zabezpiecza wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium. Ukraina gwarantuje wolny rozwój, używanie i ochronę języka rosyjskiego i języków innych mniejszości narodowych oraz sprzyja nauce języków o międzynarodowym znaczeniu (art. 10). Równocześnie wspiera rozwój i konsolidację narodu ukraińskiego, podnosi jego świadomość historyczną, wzmacnia tradycję i kulturę, a także działa na rzecz rozwoju odrębności etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej innych narodów (art. 11). Każdy obywatel Ukrainy ma prawo do oświaty, zaś mniejszościom narodowym gwarantuje się prawo do nauki w języku ojczystym, albo nauczanie języka ojczystego w państwowych i komunalnych placówkach oświaty oraz stowarzyszeniach narodowo-kulturalnych (art. 53). Przysługuje im również prawo do swobodnego wyboru światopoglądu i wyznania. Prawo to przewiduje uczestniczenie bez przeszkód w praktykach i obrzędach religijnych, swobodę prowadzenia działalności religijnej, oddzielenia Kościoła od państwa i szkoły oraz nieuznawania przez państwo żadnej religii za dominującą (art.35)31. Konstytucja zapewnia więc pełen wachlarz praw mniejszościom narodowym, poświęcając im wiele miejsca, co w przypadku państwa o tak złożonej strukturze narodowościowej wydaje się oczywiste. Jednak śledząc ukraińską działalność polityczną i prawną dotyczącą mniejszości narodowych można stwierdzić, że konstytucja uchwalona w 1996 roku jest ich wypadkową. Albowiem instytucjonalne formy regulacji stosunków narodowościowych oraz opieki państwa nad mniejszościami narodowymi zaczęły kształtować się na Ukrainie jeszcze w poprzednim systemie politycznym, w drugiej połowie lat osiemdziesiątych zaczęto dostrzegać jak ważną kwestię stanowią sprawy narodowościowe32. Rozwiązania prawne w dziedzinie stosunków międzyetnicznych zaczęły się kształtować wraz z uchwaleniem przez Radę Najwyższą Ustawy o językach w USRR (28.11.1989), która nadała językowi ukraińskiemu status państwowego a innym językom prawa niezbędne dla normalnego rozwoju i posługiwania się nimi w życiu prywatnym i publicznym. Dokument ten, którego uchwalenie odbyło się na fali narodowego odrodzenia Ukraińców przewiduje również upowszechnienie, zachowanie i ochronę pamiątek języka ukraińskiego i języków innych narodowości w placówkach naukowo-badawczych, archiwach, bibliotekach i muzeach. Nie dopuszcza do nadawania jednostce przywilejów lub dyskryminacji jej z powodów językowych. Publiczne znieważanie języka ukraińskiego albo języków innych narodowości, stwarzanie przeszkód i ograniczeń w posługiwaniu się nimi, propagowanie waśni o podłożu językowym jest karane. Ukraina gwarantuje każdemu dziecku prawo do wychowania i wykształcenia w języku narodowym. Prawo to jest realizowane w procesie nauczania w językach ukraińskim i innych narodowości w przedszkolach i szkołach. Język ukraiński uznano za oficjalny również w środkach masowego przekazu, ale języki mniejszości narodowych są także w nich obecne. W Ustawie zostały również zagwarantowane prawa mniejszości narodowych i etnicznych do imion i nazwisk w języku ojczystym, które proponowano zapisywać w języku ukraińskim za pomocą transkrypcji. Uchwalenie tej Ustawy było próbą odniesienia się do prawa międzynarodowego i zagwarantowania wszystkim mniejszościom możliwości swobodnego korzystania z języków ojczystych33.

     W czasie demokratycznych przemian została uchwalona Ustawa o wolności sumienia i organizacjach religijnych (23.03.1991), w której stwierdza się, że nikt nie ma prawa narzucać obywatelom obowiązującego światopoglądu ani przekonań, a każdy człowiek ma prawo do wyznawania dowolnej religii, albo nie wyznawania żadnej. Jeszcze w 1991 roku zostały uchwalone inne dwa ważne dla mniejszości narodowych dokumenty: Ustawa o obywatelstwie oraz Deklaracja Praw Narodowości Ukrainy. W Ustawie o obywatelstwie uznano, że obywatelami Ukrainy są osoby, które w momencie wejścia w życie ustawy mieszkają na terytorium Ukrainy, niezależnie od pochodzenia, statusu socjalnego, stanu majątkowego, rasy i narodowości, oświaty, języka, poglądów politycznych i religijnych, osoby, które nie są obywatelami innych państw oraz nie są przeciwne nabyciu obywatelstwa Ukrainy. Osoba ubiegająca się o obywatelstwo powinna znać język ukraiński w zakresie wystarczającym do porozumiewania się. W ustawie tej, uchwalonej jeszcze przez referendum mającym zatwierdzić niepodległość Ukrainy wydać wyraźne ustępstwa na rzecz mniejszości narodowych (zwłaszcza wielkiej mniejszości rosyjskiej) w celu pozyskania ich przychylnych głosów w sprawie niepodległości. W Deklaracji Praw Narodowości Ukrainy zaś państwo ukraińskie gwarantuje wszystkim narodowościom, grupom etnicznym i obywatelom zamieszkującym na terytorium Ukrainy równe prawa polityczne, ekonomiczne i kulturowe, a dyskryminacja z powodu przynależności narodowej jest zabroniona i karana zgodnie z ustawodawstwem. Mniejszościom zagwarantowano również prawo do tradycyjnych miejsc osiedlenia, rozwoju języka i kultury, wyznawania własnej religii, posługiwania się symboliką i obchodzenia świąt narodowych.

     W Deklaracji przewidywano również tworzenie przez mniejszości jednostek narodowo-administracyjnych (z czego z obawy przed separatyzmem wycofano się w uchwalonej w 1992 roku Ustawie o mniejszościach narodowych). Deklaracja zapowiada również, że państwo bierze pod ochronę historyczne i kulturowe zabytki narodów i narodowości. Mniejszości narodowe uzyskały prawo do organizowania własnych ośrodków kultury, towarzystw, ziomkostw oraz kontaktowania się z historyczną ojczyzną34.

     W roku 1992 uchwalone zostały kolejne dwie ważne ustawy: wspomniana wyżej Ustawa o mniejszościach narodowych oraz Ustawa o jednoczeniu się obywateli. Priorytetami Ustawy o mniejszościach narodowych są: pomoc mniejszościom w rozwoju narodowej tożsamości, świadomości i samorealizacji; traktowanie praw mniejszości jako nieodłącznej części praw człowieka; terytorialna integracja państwa; narodowo-kulturowa autonomia; odwoływanie się w realizacji praw i swobód mniejszości narodowych do Konstytucji, ustawodawstwa i prawa międzynarodowego; planowanie wydatków budżetowych na rozwój mniejszości narodowych. Ustawa o jednoczeniu się obywateli daje przedstawicielom mniejszości narodowych i etnicznych prawo do zakładania stowarzyszeń narodowo-kulturalnych i innych. Legalizacji nie podlegają organizacje nawołujące do bezprawnych zmian ustroju konstytucyjnego i integralnej całości państwa, działające na korzyść innych państw kosztem bezpieczeństwa Ukrainy, propagujące wojnę, przemoc, faszyzm i neofaszyzm, szerzące nienawiść religijną i narodową, powołujące nielegalne formacje zbrojne oraz działające na rzecz ograniczenia ogólnie uznanych praw człowieka. Ustawa zakazuje również stosowania kryterium etnicznego w nadawaniu lub pozbawianiu członkostwa w partiach politycznych35.

     Znowelizowana 25 kwietnia 1996 roku Ustawa o oświacie, podobnie jak poprzednia z 23 maja 1991 roku nie zawiera szczegółowych rozwiązań dla mniejszości narodowych w dziedzinie oświaty. Realizacja prawa mniejszości narodowych do oświaty w języku ojczystym odbywa się na ogólnie przyjętych zasadach, a także na podstawie rozporządzeń Ministra Oświaty, które przyjmuje Rada Ministrów. Takim rozporządzeniem jest przedstawione 4 listopada 1992 przez Oleksandra Moroza, po uprzednim uzgodnieniu z przedstawicielami mniejszości narodowych, Rozporządzenie o tymczasowym zorganizowaniu tzw. szkół niedzielnych dla mniejszości narodowych. Szkoły te zostały podporządkowane Ministerstwu Oświaty i są utrzymywane z budżetu państwa (jednak tylko w teorii, rzeczywistość polskich szkół sobotnio-niedzielnych wygląda inaczej, utrzymują się dzięki funduszom z Polski)36.

     Prawa mniejszości narodowych chronione są także dzięki uczestnictwu Ukrainy w organizacjach międzynarodowych oraz ratyfikowanie przez nią odpowiednich konwencji i umów dwustronnych, zawierających tak zwane klauzule mniejszościowe. Obowiązującymi dla Ukrainy są standardy ONZ, OBWE i Rady Europy, do której Ukraina została przyjęta 5 listopada 1995 roku. Przystępując do RE w ciągu roku ratyfikowała Konwencję Ramową Rady Europy o Ochronie Praw Mniejszości Narodowych. Ukraina przyłączyła się także do Europejskiej Karty Języków Regionalnych i Mniejszościowych oraz Europejskiej Konwencji o Kulturze. Zaś dzięki obecności od 1992 roku w OBWE, zgodnie z art. 31 i 32 IV Rozdziału Dokumentu Spotkania Kopenhaskiego państwo ukraińskie gwarantuje mniejszościom narodowym korzystanie z praw człowieka i podstawowych wolności bez jakiejkolwiek dyskryminacji. Przyznaje prawo swobodnego posługiwania się swoim językiem ojczystym, zakładania i utrzymywania własnych instytucji. Przynależność do mniejszości narodowych jest sprawą indywidualnego wyboru obywateli i z tego tytułu nie wynikają żadne ograniczenia w ustawodawstwie ukraińskim. Przedstawiciele mniejszości narodowych mogą być obierani lub kierowani do organów władzy centralnej i samorządowej na równych zasadach, bez żadnych ograniczeń37.

     Uzyskanie przez mniejszości narodowe i etniczne Ukrainy praw i realnych możliwości kultywowania i rozwijania własnej odrębności nie doprowadziło jednak jeszcze do ukształtowania się w ich obrębie poczucia bezpieczeństwa etnicznego i aprobatywnego stosunku do nowej rzeczywistości społeczno - politycznej. W 1993 roku Instytut Socjologii Akademii Nauk Ukrainy przeprowadził badania wśród członków zbiorowości narodowościowych liczących ponad 100 000 osób. W badanej grupie mniejszości znaleźli się także Polacy. Polska mniejszość narodowa na Ukrainie wykazuje duży stopień samoidentyfikacji etnicznej, jeżeli porównamy ten aspekt w odniesieniu do innych narodowości.

     Niewątpliwie w niepodległej Ukrainie, w warunkach wolności i demokracji odżyły dążenia do odbudowy tożsamości narodowej i etnicznej Polaków. Po latach rusyfikacji i tłumienia odrębności kulturowych ludności która nie jest rosyjska zauważa się jednak swego rodzaju obawę przed budowaniem społeczeństwa obywatelskiego. Jedynie w coraz bardziej stabilizującym się państwie ukraińskim, w jego demokratycznych strukturach wartości te będą zyskiwać na znaczeniu. Obecnie status ludności polskiej na Ukrainie określa artykuł jedenasty Traktatu między Rzeczpospolitą Polską, a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy, podpisany 18 maja 1992 roku, ratyfikowany 17 września 1992 roku. Artykuł ten warto przywołać tu w całości:

  1. "Strony, zgodnie z ogólnie obowiązującymi standardami międzynarodowymi dotyczącymi ochrony mniejszości narodowych, uznają prawo członków mniejszości polskiej na Ukrainie i ukraińskiej w Rzeczpospolitej Polskiej, indywidualnie lub wespół z innymi członkami danej mniejszości, do zachowania, wyrażania i rozwijania swojej tożsamości etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa. Strony podejmą niezbędne działania w celu realizacji tego prawa, w szczególności prawa do:
    • zakładania i utrzymywania własnych instytucji i stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i religijnych;
    • wyznawania i praktykowania swej religii;
    • używania imion i nazwisk w brzmieniu przyjętym dla języka ojczystego;
    • ustanawiania i utrzymywania niezakłóconych kontaktów między sobą w obrębie kraju zamieszkania, jak również przez granice.
  2. Strony potwierdzają, że przynależność do mniejszości narodowych jest sprawą indywidualnego wyboru osoby i że nie mogą z tego wynikać dla niej żadne niekorzystne następstwa. Każda ze Stron będzie chroniła na swoim terytorium tożsamość narodową mniejszości drugiej Strony przed jakimkolwiek działaniem zagrażającym tej tożsamości i tworzyła warunki dla jej umacniania.





  3.  
  4.  
  5.  
  6. Każda osoba należąca do mniejszości polskiej na Ukrainie oraz ukraińskiej w Rzeczpospolitej Polskiej jest zobowiązana, jak każdy obywatel do lojalności wobec Państwa swego zamieszkania, kierując się ustawodawstwem tego Państwa"38.

     W traktacie tym oprócz zapewnienia poszanowania praw mniejszości narodowych, obie strony wyrzekły się wzajemnych roszczeń terytorialnych oraz złożyły deklarację wspólnoty interesów. W owym czasie zapisy przyjęte w omawianym tu dokumencie uczyniły stosunki polsko-ukraińskie modelowymi w regionie39.

     W 1991 roku Ukraina, odzyskując niepodległość wkroczyła na drogę demokratycznych przemian społeczno- ustrojowych. Wyzwolenie organizmów państwowych spod radzieckiej dominacji nie zlikwidowało fundamentalnych spraw implikujących problemy o charakterze narodowościowym, a mamy tu na myśli - historycznie ukształtowaną, bardzo zróżnicowaną strukturę narodowościową tej części kontynentu, niejednakowe uczestnictwo w życiu gospodarczym, politycznym i kulturalnym poszczególnych grup narodowościowych, a także utrzymujący się między nimi dystans40. Przemiany ustrojowe doprowadziły jednocześnie do zdynamizowania procesów narodowotwórczych, co przejawiało się chęcią aktywności mniejszości narodowych i etnicznych - nasilenie kontaktów z krajami macierzystymi, tworzenie organizacji, stowarzyszeń, które miałyby skupiać mniejszości, chęć odbudowania tożsamości jednostek częściowo zasymilowanych, unarodowienie mieszkańców obszarów przygranicznych o nie ukształtowanej samoświadomości etnicznej41.

 

Przypisy:


 

1 G. Janusz, Prawa mniejszości narodowych, etnicznych i językowych, [w:] Szkoła praw człowieka. Helsińska Fundacja Praw Człowieka, z. 5, Warszawa 1998, s. 30.
2 P. Eberhardt wyróżnia mniejszości, ze względu na kryteria terytorialno - kulturowe, głównie język, zwyczaje, styl życia, tradycje oparte w dużym stopniu na członkostwie przypisanym, cechujące się silnym poczuciem integracji w imię interesu grupowego. W obrębie tego typu wyróżnia się mniejszości typu terytorialno - politycznego, mniejszości etniczne, mniejszości etniczne o rodowodzie migracyjnym i mniejszości o charakterze regionalnym; Por. P. Eberhardt, Między Rosją a Niemcami. Przemiany narodowościowe w Europie Środkowo-Wschodniej w XX wieku, Warszawa 1996, s. 13; tegoż, Przemiany narodowościowe na Ukrainie XX wieku, Warszawa 1994, s. 19.
3 Por. A. Liebich, Mniejszości narodowe w krajach postkomunistycznych, "Obóz" 1998, nr 33, s. 16; K. Kwaśniewski, Socjologia mniejszości a definicja mniejszości narodowej, "Sprawy Narodowościowe", t. 2, z. 2, 1992, s. 9; G. Babiński, Metodologiczne problemy badań etnicznych, Kraków 1998, s. 8-9.
4 Por. G. Janusz, Prawa mniejszości narodowych. Standardy europejskie, Warszawa 1995, s. 9 - 10; Wyznania religijne i stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 1993- 1996, Warszawa 1997, s. 159.
5 S. Łodziński, Ochrona praw osób należących do mniejszości narodowych i etnicznych-perspektywa europejska, [b.m.w], 2002, s. 7-8.
6 Mała encykłopedija etnoderżawoznawstwa, s. 37.
7 Cyt. za: Instrument Inicjatywy Środkowo-Europejskiej ochrony praw mniejszości, Kraków 1995.
8 A. Horilyj, "Schidnjaky" ta "Zachidnjaky"- widminnist i spinilnist, Ternopil 2005, s. 7; Por. także, J. Daszkewycz, Ukrajina i nacjonalni menszosti, "Derżawnist", 1991, nr 3, s. 24-25.
9 Według oficjalnego spisu ludności z 1989 r. Ukrainę zamieszkiwało 120 narodowości; Por. Nacjonalni menszyny Ukrajiny. Informacijnyj dowidnyk, Kyjiw 1995, s. 3.
10 S. Stępień, Polacy i inne mniejszości narodowe na Ukrainie w świetle spisu z 5 grudnia 2001 r., "Biuletyn Ukrainoznawczy" 2002, nr 8, s. 222-226; Por. także, Atłas. Heohrafija Ukrajiny, Kyjiw 2005, s. 29; A. Smirnow, Znaj naszych, "Korrespondient" 2006, nr 4, s. 44 - 49.
11 W. Baluk, Koncepcje polityki narodowościowej Ukrainy. Tradycje i współczesność, Wrocław 2002, s. 28-29.
12 Województwo żytomierskie jest największym skupiskiem polskim na Ukrainie. Południowo-wschodnia część województwa, okolice Romanowa, Baranówki, Perszotrawińska, Połonnego i Miropola to tereny starej polskiej kolonizacji, pochodzącej jeszcze z okresu I Rzeczypospolitej. Na tych obszarach majątki posiadali Dzieduszyccy, Rostworowscy, i wiele innych polskich rodów szlacheckich. To z ich inicjatywy powstawały powstawały pierwsze kościoły katolickie, szkoły, szpitale. W okresie komunizmu, ze względu na duży odsetek ludności polskiej (70%) sowieci powołali tu polski rejon narodowościowy im. Juliana Marchlewskiego, potocznie zwany "Marchlewszczyzną". W tym okresie ta jednostka terytorialna liczyła okol 40 tysięcy Polaków i składała się z 96 wsi i miasteczek; Por. W. Baluk, op.cit., s. 24.
13 H. Stroński, Drogi i bezdroża narodowego odrodzenia Polaków na Ukrainie, [w: ] Piękno Podola. Ziemia i ludzie, tradycje i kultury, red. J. Tarniowy, S. Kocioł, M. Zengiel, Żary 2004, s. 6.
14 Największy stopień nacjonalizmu występuje w Tarnopolu i we Lwowie; miasta te są stolicami dwóch z trzech badanych przez nas województw w zachodniej części Ukrainy.
15 Nakreślamy ogólne przyczyny stanu rzeczy bez wnikania w szczegółową analizę struktury narodowościowej i stosunków polsko-ukraińskich.
16 Por. Etnicznyj dowidnyk. Etniczni menszyny w Ukrajini, red. W. Jewtuch, Kyjiw 1996, s. 105-106.
17 Por. H. Stroński, Konflikty na pograniczu polsko-ukraińskim w XX wieku, [w:], Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, Warszawa 1996, s. 175-181.
18 Por. Głód i represje wobec ludności polskiej na Ukrainie 1932-1947. Relacje, red. R. Dzwonkowski, Lublin 2004.
19 W. Baluk, op. cit., Wrocław 2002, s. 21.
20 K. Fedorowicz, Ukraina w polskiej polityce wschodniej w latach 1989-1999, Poznań 2004, s. 29; Państwo polskie wobec Polaków na Wschodzie. Studia i Analizy, red. T. Gąsowski, Kraków 2000, s. 94.
21 Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1991, red. B. Wizimirska, Polityka wobec Polonii, emigracji i Polaków za granicą. MSZ, MEN, Warszawa 1993, s. 155.
22 Warto zaznaczyć, że początkowo definiowane cele oscylujące wokół haseł pomocy i opieki środowisku Polaków z biegiem czasu zostały zastępowane hasłem współpracy z tym środowiskiem; Por. Wystąpienie Dariusza Rosattiego podczas posiedzenia Senatu w 1997 r; www.senat.gov.pl, 10.04.2005.
23 Dziennik Ustaw 1997, nr 78, poz. 483.
24 www.federacja-polonia.dk, 15.04.2005.
25 Dziennik Ustaw 1998, nr 93, poz. 509.
26 Fundacje działają na podstawie ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz. U. z 1991 r., nr 46, poz. 203 ze zm.); mogą być ustanowione dla realizacji zgodnych z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, w szczególności takich jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata, wychowanie, kultura i stuka, opieka społeczna, ochrona środowiska i zabytków; I. Szaniawska, Organizacje pozarządowe..., s. 27.
27 Fundacja powstała w 1992 r., a osobowość prawną uzyskała w styczniu 1993 r. Fundację powołał ówczesny szef Urzędu Rady Ministrów Wojciech Włodarczyk. Obecnie funkcjonuje przy Kancelarii Premiera, jej fundatorem jest Skarb Państwa.
28 Por. www.polonia-polska.pl
29 Por. A. Sadowski, M. Czerniawska, Tożsamość Polaków na pograniczach, Białystok 1999, s. 22-23.
30 Por. K. Pudło, Polityka etniczna państw, [w:] Studia i szkice z dziejów najnowszych, politologii i socjologii, red. R. Gelles i M. Waloński, Wrocław 1994, s. 107-114; D. Kaźmierczak, W. Baluk, Polityka narodowościowa, [w:] Europa Wschodnia - Dekada transformacji. Ukraina, red. B. J. Albin i W. Baluk, Wrocław 2002, s. 133.
31 Konstytucja Ukrainy, wstęp E. Toczek, Warszawa 1999.
32 D. Kaźmierczak, W. Baluk, op. cit., s. 137.
33 W. Baluk, Ukraińska polityka językowa w kontekście polityki narodowościowej i przewidywane zmiany, [w:] Z badań nad współczesną problematyką państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. J. Albin i J. M. Kupczak, Wrocław 2000, s. 57-59.
34 D. Kaźmierczak, W. Baluk, op. cit., s. 145-146.
35 ibidem, s. 146-147.
36 W. Baluk, op. cit., s. 69-70.
37 Por. A. Kaźmierczak, W. Baluk, op. cit., s. 148; W. Baluk, op. cit., s. 60-61.
38 Traktat między Rzeczpospolitą Polską, a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy, [w:] T. Krząstek, Ukraina, Warszawa 2002, s. 328-329.
39
- BRAK KOMENTARZY -